Zabytki

Ślady i pozostałości z minionych czasów są świadectwem bogatych dziejów historycznych ziem, na których się zachowały. Teren gminy był miejscem licznych odkryć archeologicznych świadczących o osadnictwie pradziejowym i średniowiecznym. Zapisy „Studium wartości kulturowych i uwarunkowań konserwatorskich gminy Spiczyn” mówią o 139 stanowiskach  zlokalizowanych na stokach i krawędziach wysoczyzn dolin Wieprza i Bystrzycy. Najstarsze znaleziska pochodzą z mezolitu (10 – 5 tys. lat p.n.e). W archeologicznym okresie osadniczym dominują stanowiska średniowieczne tworząc niekiedy zespoły osadnicze (Spiczyn, Charlęż, Jawidz. Istnieje duże prawdopodobieństwo zamieszkiwania tych terenów przez odłam plemienia Wiślan.
 
Czasy baroku otworzyły przed mieszkańcami możliwości wspierania polityki prowadzonej przez hetmana, a później króla Jana III Sobieskiego.
 
W obrębie gminy zachowały się dwa zespoły pałacowo – parkowe w Kijanach i Zawieprzycach związane z Janem III Sobieskim. Obiekty zabytkowe wchodzące w skład zespołów zostały ujęte w tabeli nr 1 . Zespoły te znajdują się w niezłym stanie i większości wypadków są wykorzystywane na cele publiczne. Pozostałe zespoły dworsko – parkowe w Charlężu, Jawidzu, Spiczynie i Ziółkowie praktycznie nie istnieją. Ich lokalizację można ustalić na podstawie historycznej kartografii lub zachowanych fragmentów zabudowy dworskiej.
 
Małą architekturę sakralną reprezentują domkowe kapliczki, z których najciekawsza znajduje się Jawidzu (XVIII w.)
 
Kościół p.w. św. Anny w Kijanach – wybudowany na przełomie XVII i XVIII wieku w stylu barokowym – ufundowany został przez Atanazego Miączyńskiego, wojewodę wołyńskiego, jako wotum za szczęśliwy powrót z odsieczy wiedeńskiej. W ołtarzu kościoła znajduje się słynący łaskami obraz Matki Bożej Kijańskiej.
Cmentarz parafialny w Kijanach z grobowcem rodziny Skłodowskich. Jest tu pochowany m.in. Józef Skłodowski, dziadek Marii Skłodowskiej-Curie. Znajduje się tu także symboliczny pomnik z 1990 roku ku czci przywódcy podziemia antykomunistycznego, pseud. „Uskok”, poległego 21 maja 1949 roku.
Pałac neorenesansowy wraz z salą balową w Kijanach – wybudowany ok. 1850 roku – został przebudowany ok. roku 1880 przez przemysłowca Stanisława Sonnenberga. W arkadowo-filarowym portyku ustawiono posągi dwóch bogiń: Ateny i Demeter. Pałac otoczony jest parkiem podworskim, a prowadzi do niego aleja składająca się z 24 lip.
Kapliczki w Spiczynie: Najświętszej Marii Panny, domkowa, drewniana, zbudowana ok. 1850 roku i św. Floriana, wymurowana na przełomie XVIII i XIX wieku.
Mogiła w Spiczynie z prochami dwóch uczestników powstania styczniowego z oddziału Michała Heidenreicha, pseud. „Kruk”.
Cmentarz wojenny austriacko-niemiecko-rosyjski w Charlężu z lat 1915-1918 to miejsce spoczynku ok. 370 żołnierzy.
Zespół parkowo-pałacowy w Zawieprzycach obejmuje: kopiec z figurą zwieńczoną żelaznym krzyżem (mógł być formą dziękczynną Atanazego Miączyńskiego za jego szczęśliwy powrót z odsieczy wiedeńskiej w 1683 roku); oficynę barokową z XVIII wieku (obecnie szkoła); barokową bramę wjazdową; ruiny zamku z XVII wieku; barokową kaplicę zamkową z końca XVII wieku; lamus z pierwszej połowy XVII wieku; ruiny klasycystycznej oranżerii z pierwszej połowy XVII wieku. Z zamkiem związana jest romantyczna legenda o brance greckiej, która została zamurowana w zamkowych lochach razem z ukochanym za odrzucenie zalotów kasztelana lubelskiego – J. Gronowskiego.
 
źródło : http://biblioteka.powiatleczynski.pl