Historia

Początki osadnictwa w obrębie gminy Spiczyn sięgają neolitu. Najstarsze ślady działalności człowieka, jakie odnaleziono na terenie gminy datuje się na końcowy okres epoki kamienia gładzonego (4500-1700 r. p.n.e.). Miejscowa ludność należała w tym czasie do ludów kultury pucharów lejkowych. W Spiczynie odnaleziono ślady osady i cmentarzyska z tego okresu. W tym czasie ludność trudniła się głównie myślistwem, rybołówstwem i zbieractwem, a pod koniec epoki coraz większego znaczenia nabierało rolnictwo. Z epoki brązu pochodzą ślady osadnictwa z epoki trzcinieckiej oraz kultury łużyckiej (Ziółków). Z kolei w Charlężu i Jawidzu odkryto ślady kultury lateńskiej a w Zawieprzycach pozostałości kultury przeworskiej i z okresu wpływów rzymskich. Ważnym elementem związanym z historią każdej osady z czasów wczesnego średniowiecza są kurhany – dawne miejsca pochówku zmarłych.
 
Jeszcze pod koniec XIX wieku istniało w okolicy kilka dużych kurhanów. Niestety podczas badań archeologicznych w 1958 roku udało się zlokalizować tylko dwa: w Kijanach i Kijanach Kościelnych. Stwierdzenie istnienia w kurhanach kijańskich wyłącznie ceramiki grubościennej pozwala wnosić, że są one związane z wcześniejszą fazę rozwoju osady w Spiczynie, czyli że osiedle było tłem osadniczym, którego jednym z wcześniejszych elementów są kurhany – miejsca pochówku zmarłych. 
 
Obecność naturalnych przejść przez Bystrzycę i Wieprz, oraz położenie w węzłowym punkcie komunikacyjnym sprawiły, że w pobliżu miejsca, gdzie obecnie znajduje się miejscowość Spiczyn, we wczesnym średniowieczu znajdowała się osada otwarta. Jej rozwój odbywał się w dwóch fazach: pierwsza w okresie łączenia się ziem protopolskich (VIII-X w.), druga w okresie kształtowania się narodowości polskiej (XI – XIII w.). Materiały ceramiczne z tego okresu można łączyć z protopolskim odłamem Wiślan. Powierzchnia osady to ok. 2 ha. Lokalizacja osady wiąże się nie tyle z rybackim zajęciem ludności, ale raczej z umożliwieniem podróżnym postoju lub noclegu.
 
Pierwsze wzmianki o wsi Spiczyn położonej przy ujściu Bystrzycy do Wieprza dotyczą XIV wieku a ściśle 1381 roku. Prowadziła tędy droga królewska na Ruś i Litwę z przeprawą przez Bystrzycę. 
 
Istnieją, co najmniej trzy wersje etymologicznego pochodzenia nazwy osady Spiczyn. Pierwsza z nich upatruje pochodzenia w słowie staropolskim „stpica” – szprycha od wozu, co oznacza położenie wsi przy trakcie, druga wersja wywodzi nazwę od postoju (spoczynku) na szlaku drożnym, natomiast trzecia wiąże się z położeniem miejscowości na końcu wysokiego spiczastego cypla. Pierwszym właścicielem majątku Spiczyn był Prandot ze Spiczyna, a następnie Hieronim Spiczyński, który w XV wieku podzielił włości pomiędzy rodzinę Spiczyńskich. Następnie wieś i folwark wchodziły w skład dóbr Łęczyńskich, a ok. 1662 r. właścicielką została Anna Noskowska. Od XIX w. dwór w Spiczynie należał do rodziny Ostrowskich, a po II wojnie światowej został skonfiskowany Janowi Nepomucenowi Ostrowskiemu. Pod względem historycznym na uwagę zasługują dwie miejscowości z gminy Spiczyn: Kijany i Zawieprzyce.
 
Są dwie wersje pochodzenia nazwy wsi Kijany. Pierwsza mówi o przepędzeniu kijami najeźdźców tatarskich, druga bardziej prawdopodobna wiąże fakt powstania nazwy miejscowości z jeńcami osadzonymi przez Bolesława Chrobrego podczas powrotu z wyprawy na Kijów w 1018 roku. Od połowy XVI wieku Kijany należały do rozległych dóbr Firlejów. W 1598 roku spłonął kościół w Nowogrodzie, a ówczesny właściciel Kijan Piotr Czerny zbudował kościół drewniany w Kijanach, w którym została ustanowiona parafia p.w. św. Anny. Jan III Sobieski złożył w nim śluby wdzięczności za udaną bitwę w trakcie powrotu z wiktorii wiedeńskiej. Dzięki inicjatywie hr. Atanazego Miączyńskiego, po jego szczęśliwym powrocie z wyprawy wiedeńskiej, kościół przebudowano na murowany. Budowę świątyni w stylu barokowym ukończono dopiero w 1723 roku. W tym okresie w Kijanach istniał wielki zamek obronny strzegący przeprawy przez Wieprz. W 1879 roku właścicielem miejscowości został Sonnenberg, który na murach zrujnowanego zamku zbudował neorenesansowy pałac, którego projektantem był Apoloniusz Nieniewski. W 1914 roku Lubelskie Towarzystwo Rolnicze pozyskało część dóbr ziemskich wraz z pałacem i wypełniając wolę darczyńcy Erazma Plewińskiego utworzyło szkołę rolniczo-ogrodniczą dla miejscowej ludności. Z racji istnienia tej szkoły, w okresie międzywojennym, Kijany wyróżniały się pod względem oświaty i kultury. Taki stan trwa do dnia dzisiejszego.
 

Pierwsze zapiski o Zawieprzycach pochodzą z 1390 roku, kiedy właścicielem był Sulisław Zawieprzski. Następne wzmianki odnoszą się do 1545 roku, które mówią o zamku obronnym broniącym dostępu do brodu na rzece Wieprz. Przez cały ten okres majątek jest własnością rodu Zawieprzskich herbu Janina. Na przełomie XVII i XVIII wieku właścicielem zamku jest rodzina Miączyńskich, której najbardziej znany przedstawiciel Atanazy Miączyński, przyjaciel króla Jana III Sobieskiego, po powrocie z odsieczy wiedeńskiej buduje rezydencję zamkową, kaplicę, lamus i kolumnę uwieńczoną krzyżem. W rezydencji bywał często na przyjacielskich spotkaniach, okraszonych miodem pitnym, król Jan III Sobieski. W trakcie jednego z nich posadził w parku zamkowym lipę. Lipa została powalona piorunem w 1977 roku, ale w jej miejscu dziś rośnie córka lipy Jana III Sobieskiego, wyhodowana z bocznego konara historycznego drzewa.  Pracami budowlanymi rezydencji kierował słynny na owe czasy architekt epoki baroku Tylman z Gameren pracujący często dla Jana III Sobieskiego.

W 1748 roku pałac zostaje uszkodzony i odbudowany. W 1818 roku właścicielami majątku zostaje rodzina Ostrowskich, którzy otaczają rezydencję murem z arkadami i bramą wjazdową i budują klasycystyczną oranżerię. Po pożarze rezydencji w 1938 roku mieszkańcy przenoszą się do oficyn, awsąsiedztwie ruin wybudowano dworek, w którym zamieszkał dzierżawca m.in. Ksawery Skłodowski brat dziadka wielkiej polskiej uczonej – Marii Skłodowskiej. Prowadził on hodowlę rasowych koni, stąd też Maria Skłodowska w latach swej młodości bywała w Zawieprzycach spędzając wolny czas na przejażdżkach konnych. Zawieprzyce były własnością Ostrowskich do 1945 roku, a ostatnim właścicielem był Jan Krystyn Ostrowski.

W materiałach historycznych z XIV wieku odnotowujemy szereg wzmianek dotyczących założycieli poszczególnych osad tworzących obecnie gminę Spiczyn. Należy tu wspomnieć następujące rody szlacheckie: Jawidzkich, Charlęskich, Kijańskich, Zawieprzskich i Ziółkowskich. 

W okresie kampanii wrześniowej 1939 roku przez teren gminy przetoczyły się ciężkie boje o przeprawy na Wieprzu. Brała w nich udział dywizja gen. Zygmunta Podhorskiego, która po opanowaniu lewego brzegu rzeki połączyła się z wojskami dowodzonymi przez gen. Franciszka Kleeberga w rejonie Kocka. W 1940 roku w gminie Spiczyn rozpoczął działalność Związek Walki Zbrojnej wchodząc w skład I rejonu lubartowskiego ZWZ. Na przełomie lat 1943 i 1944 prowadzono w Spiczynie konspiracyjny kurs podchorążych rezerwy, który ukończyło 27 osób. Niewątpliwym bohaterem ostatnich lat okupacji i czasów powojennych był Zdzisław Broński ps. „Uskok”, który podczas akcji „Burza” wraz ze swoim oddziałem walczył u boku Wołyńskiej 27 Dywizji Piechoty AK, a po wkroczeniu Armii Czerwonej przeszedł do działań dywersyjnych skierowanych przeciw władzom komunistycznym.

Po ogłoszeniu amnestii rozwiązał oddział, a z najbliższymi podwładnymi ukrywał się w bunkrze pod stodołą we wsi Dąbrówka (obecnie Nowogród). Zdradzony przez towarzysza broni, zginął popełniając samobójstwo 21 maja 1949 roku, nie chcąc oddać się żywym w ręce funkcjonariuszy UB. Jego mogiła znajduje się na cmentarzu parafialnym w Kijanach, a w miejscowym kościele została wmurowana tablica pamiątkowa poświęcona „Uskokowi” i jego oddziałowi.